Vergeet het ontbijt niet

Snel naar school of werk, of gewoon geen trek hebben: er kunnen diverse redenen zijn waarom het ontbijt er bij veel families soms bij inschiet. Het loont echter om stil te staan bij het ontbijt. Want een gezond en gevarieerd ontbijt levert energie en nutriënten om de dag goed te starten. En jong geleerd is oud gedaan!

 

Actief bij de les

Vergeet het ontbijt niet 1

Het ontbijt is de eerste maaltijd van de dag na een lange periode (8-12 uur) niets te hebben gegeten. Ontbijten voorziet het lichaam van energie en nutriënten om de dag te starten en de hele ochtend zowel lichamelijk als geestelijk actief te kunnen zijn (1).

Er zijn aanwijzingen dat ontbijten een gunstig effect heeft op de metabole gezondheid (2-4), een belangrijke voorwaarde om je goed te voelen en ook op lange termijn gezond en fit te blijven. Hoewel er op basis van observationeel onderzoek vaak een link gelegd wordt tussen ontbijten en een gezond gewicht (5-7), wordt dit beeld in interventiestudies tot nu toe niet duidelijk bevestigd (8). Mogelijk komt dit doordat de associatie beïnvloed wordt door andere leefstijlfactoren, zoals slaapgewoonten, maaltijdfrequentie en energieverbruik. (9-11) Wel zijn er aanwijzingen uit zowel observationeel (12,13) als interventie-onderzoek (14) voor een gunstig effect van ontbijten op het koolhydraatmetabolisme.

Ook naar ontbijten en leerprestaties van met name kinderen wordt veel wetenschappelijk onderzoek gedaan. Drie recente systematische reviews van interventiestudies laten zien dat kinderen die ontbijten op korte termijn iets betere domein specifieke leerresultaten laten zien bij taken waarvoor aandacht, geheugen en planning & organisatie belangrijk zijn (15-17). Dit wordt ondersteund door twee reviews uit 2008 en 2013 (18,19).

Nutriënten op peil

Een goed ontbijt zorgt voor een hogere inname van essentiële nutriënten en nieuwe energie voor de dag. Peilingen uit het Verenigd Koninkrijk (2008-2012) en de Verenigde Staten (1999-2006) bestudeerden de inname van voedingsstoffen en energie bij kinderen en adolescenten die al dan niet ontbeten (20,21). Zoals te verwachten, hadden de ontbijters een hogere nutriënten- en energie-inname dan de niet-ontbijters. Ontbijters kregen bijvoorbeeld meer vezel, foliumzuur, ijzer en calcium binnen, en voldeden daardoor beter aan de nationale voedingsaanbevelingen.

Een gezond ontbijt

Voedingsrichtlijnen wereldwijd adviseren een gezond ontbijt met voldoende koolhydraten, eiwitten, voedingsvezel en vitamines en mineralen. In Nederland raadt het Voedingscentrum aan om, rekening houdend met de ontbijtgewoontes van verschillende bevolkingsgroepen, voedingsmiddelen uit de Schijf van Vijf te kiezen. Goede keuzes zijn volkorenbrood of volkoren graanproducten (zonder toegevoegd suiker en zout). Daarnaast zijn magere of halfvolle zuivelproducten zoals melk of yoghurt (bijvoorbeeld met fruit en muesli) aanbevolen. Melk bevat namelijk van nature eiwit, vitamine B2, vitamine B12, calcium, fosfor, kalium en jodium. Water en thee (of koffie voor volwassenen) zonder suiker zijn ook goede keuzes om te drinken bij het ontbijt.(22)

Nederlandse kinderen

In Nederland ontbijt een groot deel (95%) van de basisschoolkinderen (4-12 jaar) nog dagelijks (23). Maar des te ouder de kinderen worden, des te minder ze dagelijks ontbijten. Zo geeft van de 9 tot 18 jarigen nog maar 85% van de jongens versus 82% van de meisjes aan iedere ochtend iets te eten of drinken en 4% ontbijt helemaal niet (24). Uit onderzoek van o.a. de GGD Rotterdam-Rijnmond blijkt dat kinderen van Turkse, Marokkaanse, Surinaamse of Antilliaanse/Arubaanse herkomst minder vaak ontbijten in vergelijking tot Nederlandse kinderen (25-27).

In Nederland is via de landelijke voedselconsumptiepeiling (VCP) van het RIVM in kaart gebracht waaruit het gemiddelde dagelijkse ontbijt van 4-12 jarigen bestaat (zie figuur 1). Zuivelproducten, dranken (bijvoorbeeld sap en thee) en brood & graanproducten zijn de meest gegeten voedingsmiddelengroepen bij het ontbijt. Van de laatste groep bestaat tweederde uit volkoren- of bruinbrood en volkoren graanproducten. Bij de zuivelproducten dragen met name melk en gefermenteerde melkproducten (zoals yoghurt en karnemelk) hieraan bij.(28)

Goed voorbeeld doet volgen

Diverse onderzoeken tonen aan dat het (voedings)gedrag van de ouder bepalend is voor de voedingsgewoonten die jonge kinderen ontwikkelen (29,30). Eenmaal aangeleerde voedingsgewoontes gaan vaak het hele leven mee en zijn daarom sterk bepalend voor het eetgedrag op later leeftijd (31,32). Ontbijt is daarom een goede eetgewoonte voor de gehele familie.

Conclusie

  1. Ontbijt zorgt voor een hogere inname van essentiële nutriënten en nieuwe energie voor de dag.
  2. Een gevarieerd ontbijt bestaat uit voedingsmiddelen uit de Schijf van Vijf, zoals volkorenbrood, volkorenontbijtgranen zonder toegevoegd suiker en zout, magere of halfvolle zuivel en/of fruit.
  3. Kinderen kopiëren het gedrag van de ouders dat daardoor ook sterk bepalend is voor hun eetgedrag op latere leeftijd.

Dit artikel is ook verschenen in het vaktijdschrift voor jeugdartsen JA! en het vaktijdschrift voor jeugdverpleegkundigen V&VN Jeugd.

Referenties

  1. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (2016). “Voedselconsumptie in Nederland. Wat, waar en wanneer? ” rivm.nl
  2. Bi, H., Y. Gan, C. Yang, Y. Chen, X. Tong and Z. Lu (2015). “Breakfast skipping and the risk of type 2 diabetes: a meta-analysis of observational studies.” Public Health Nutr 18(16): 3013-3019.
  3. Williams, A. J., W. E. Henley, C. A. Williams, A. J. Hurst, S. Logan and K. M. Wyatt (2013). “Systematic review and meta-analysis of the association between childhood overweight and obesity and primary school diet and physical activity policies.” Int J Behav Nutr Phys Act 10: 101.
  4. Maki, K. C., A. K. Phillips-Eakley and K. N. Smith (2016). “The Effects of Breakfast Consumption and Composition on Metabolic Wellness with a Focus on Carbohydrate Metabolism.” Adv Nutr 7(3): 613s-621s.
  5. Blondin, S. A., S. Anzman-Frasca, H. C. Djang and C. D. Economos (2016). “Breakfast consumption and adiposity among children and adolescents: an updated review of the literature.” Pediatr Obes 11(5): 333-348.
  6. Horikawa, C., S. Kodama, Y. Yachi, Y. Heianza, R. Hirasawa, Y. Ibe, K. Saito, H. Shimano, N. Yamada and H. Sone (2011). “Skipping breakfast and prevalence of overweight and obesity in Asian and Pacific regions: a meta-analysis.” Prev Med 53(4-5): 260-267.
  7. Szajewska, H. and M. Ruszczynski (2010). “Systematic review demonstrating that breakfast consumption influences body weight outcomes in children and adolescents in Europe.” Crit Rev Food Sci Nutr 50(2): 113-119.
  8. Leidy, H. J., J. A. Gwin, C. A. Roenfeldt, A. Z. Zino and R. S. Shafer (2016). “Evaluating the Intervention-Based Evidence Surrounding the Causal Role of Breakfast on Markers of Weight Management, with Specific Focus on Breakfast Composition and Size.” Adv Nutr 7(3): 563s-575s.
  9. Dhurandhar, E. J. (2016). “True, true, unrelated? A review of recent evidence for a causal influence of breakfast on obesity.” Curr Opin Endocrinol Diabetes Obes 23(5): 384-388.
  10. Brown, A. W., M. M. Bohan Brown and D. B. Allison (2013). “Belief beyond the evidence: using the proposed effect of breakfast on obesity to show 2 practices that distort scientific evidence–.” The American journal of clinical nutrition 98(5): 1298-1308.
  11. Blondin, S. A., S. Anzman-Frasca, H. C. Djang and C. D. Economos (2016). “Breakfast consumption and adiposity among children and adolescents: an updated review of the literature.” Pediatr Obes 11(5): 333-348.
  12. Bi, H., Y. Gan, C. Yang, Y. Chen, X. Tong and Z. Lu (2015). “Breakfast skipping and the risk of type 2 diabetes: a meta-analysis of observational studies.” Public Health Nutr 18(16): 3013-3019.
  13. Williams, A. J., W. E. Henley, C. A. Williams, A. J. Hurst, S. Logan and K. M. Wyatt (2013). “Systematic review and meta-analysis of the association between childhood overweight and obesity and primary school diet and physical activity policies.” Int J Behav Nutr Phys Act 10: 101.
  14. Maki, K. C., A. K. Phillips-Eakley and K. N. Smith (2016). “The Effects of Breakfast Consumption and Composition on Metabolic Wellness with a Focus on Carbohydrate Metabolism.” Adv Nutr 7(3): 613s-621s.
  15. Hoyland, A., L. Dye and C. L. Lawton (2009). “A systematic review of the effect of breakfast on the cognitive performance of children and adolescents.” Nutr Res Rev 22(2): 220-243.
  16. Edefonti, V., V. Rosato, M. Parpinel, G. Nebbia, L. Fiorica, E. Fossali, M. Ferraroni, A. Decarli and C. Agostoni (2014). “The effect of breakfast composition and energy contribution on cognitive and academic performance: a systematic review.” Am J Clin Nutr 100(2): 626-656.
  17. Adolphus, K., C. L. Lawton, C. L. Champ and L. Dye (2016). “The Effects of Breakfast and Breakfast Composition on Cognition in Children and Adolescents: A Systematic Review–.” Advances in Nutrition 7(3): 590S-612S.
  18. Adolphus, K., C. L. Lawton and L. Dye (2013). “The effects of breakfast on behavior and academic performance in children and adolescents.” Frontiers in human neuroscience 7: 425.
  19. Ells, L. J., F. C. Hillier, J. Shucksmith, H. Crawley, L. Harbige, J. Shield, A. Wiggins and C. D. Summerbell (2008). “A systematic review of the effect of dietary exposure that could be achieved through normal dietary intake on learning and performance of school-aged children of relevance to UK schools.” Br J Nutr 100(5): 927-936.
  20. Coulthard, J. D., L. Palla and G. K. Pot (2017). “Breakfast consumption and nutrient intakes in 4–18-year-olds: UK National Diet and Nutrition Survey Rolling Programme (2008–2012).” British Journal of Nutrition 118(4): 280-290
  21. Deshmukh-Taskar, P. R., T. A. Nicklas, C. E. O’Neil, D. R. Keast, J. D. Radcliffe and S. Cho (2010). “The relationship of breakfast skipping and type of breakfast consumption with nutrient intake and weight status in children and adolescents: the National Health and Nutrition Examination Survey 1999-2006.” Journal of the American Dietetic Association 110(6): 869-878.
  22. Voedingscentrum (2018). “Wat is een gezond ontbijt?” voedingscentrum.nl
  23. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (2017). “MEMO Ontbijtgewoonten van schoolkinderen; Resultaten van VCP 2012-2014” rivm.nl
  24. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (2016). “Voedselconsumptie in Nederland. Wat, waar en wanneer?” rivm.nl
  25. GGD Rotterdam- Rijnmond (2009). “Jeugdmonitor Rijnmond Rapportage gemeente Rotterdam 2009.” www.rotterdam.nl Geraadpleegd op 29 december 2014.
  26. Van Eijsden, M., Bleeker, J., van Bergen, A. & van Ameijden, E. (2002). Rapport Utrecht: DE UTRECHTSE JEUGD GEZOND? EEN ONDERZOEK NAAR DE GEZONDHEID VAN DE UTRECHTSE JEUGD: TRENDS EN SOCIAALDEMOGRAFISCHE VERSCHILLEN. utrecht.nl
  27. Wu, C. (2007). Een onderzoek naar de prevalentie en determinanten van overgewicht en ontbijtgedrag van een groep scholieren in het Voortgezet Onderwijs in Amsterdam. http://kennisbank.hva.nl/nl/record/379979 Geraadpleegd op 10 Maart 2015.
  28. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (2017). “MEMO Ontbijtgewoonten van schoolkinderen; Resultaten van VCP 2012-2014” rivm.nl
  29. Wardle, J. and Cooke, L. (2008). Genetic and environmental determinants of children’s food preferences. British Journal of Nutrition, 2008; Vol. 99, Suppl. 1, S15–S21.
  30. Scaglioni, S., Salvioni, M. and Galimberti, C. (2008). Influence of parental attitudes in the development of children eating behaviour. British Journal of Nutrition, 2008; Vol. 99, Suppl. 1, S22–S25.
  31. Schwartz, C., Scholtens, P.A.M.J., Lalanne, A., Weenen, H. and Nicklaus, S. (2011). Development of healthy eating habits early in life. Review of recent evidence and selected guidelines. Appetite, 2011; Vol. 57, pp. 796–807.
  32. Neal, D.T., Wood, W., Wu, M. and Kurlander, D. (2011) The Pull of the Past: When do habits persist despite conflict with motives? Personality and Social Psychology Bulletin, 37(11), 1428-1437.